تحلیل و بررسی کامل جام جهانی ۶۴ تیمی؛ انقلاب در فوتبال یا کابوس فیفا؟

یک سال پیش از آغاز جام جهانی ۲۰۲۶ که با حضور رکوردشکن ۴۸ تیم برگزار شد، مسئولان فوتبال جهان به این فکر می‌کردند که این تورنمنت چگونه می‌تواند باز هم گسترش پیدا کند.

در مارس ۲۰۲۵، کنفدراسیون فوتبال آمریکای جنوبی (CONMEBOL) پیشنهاد افزایش دوباره تعداد تیم‌های حاضر در جام جهانی برای سال ۲۰۳۰ را مطرح کرد؛ تورنمنتی که در اواسط دهه ۱۹۹۰ تنها ۲۴ تیم در آن حضور داشتند. تا سال ۲۰۲۶، جانی اینفانتینو، رئیس فیفا، نیز از احتمال افزایش تعداد تیم‌ها به ۶۴ تیم سخن گفت و اظهار داشت: «وقتی یک جام جهانی برگزار می‌کنید، مهم است که آن را برای تمام دنیا برگزار کنید. این فقط اروپا و آمریکای جنوبی نیستند، بلکه کل جهان هستند.»

هنوز هیچ تأییدی مبنی بر اینکه فیفا قصد دارد تعداد تیم‌های جام جهانی را در دو دوره متوالی افزایش دهد، وجود ندارد. با این حال، تردیدی نیست که این ایده جدی‌تر شده است؛ به‌خصوص با توجه به اینکه رئیس کنفدراسیون فوتبال آمریکای جنوبی همین تابستان اعلام کرد که در سال ۲۰۳۰ یک تورنمنت ۶۴ تیمی برگزار خواهد شد.

اگر برگزاری جام جهانی ۲۰۲۶ برای میزبانی از ۴۸ تیم به اندازه‌ای دشوار بود که به همکاری سه کشور نیاز داشت، دقیقاً چگونه می‌توان از ۶۴ تیم میزبانی کرد؟ 

فرمت و مدت زمان مسابقات

اول از همه باید به مرحله گروهی پرداخت. با حضور ۶۴ تیم، می‌توان به‌سادگی ۱۶ گروه چهار تیمی تشکیل داد. فیفا نیز به جای فرمت پیچیده جام جهانی ۲۰۲۶ که در آن بهترین تیم‌های سوم گروه‌ها به مرحله حذفی صعود می‌کنند، می‌تواند به فرمت قبلی بازگردد و دو تیم نخست هر گروه را راهی مرحله حذفی ۳۲ تیمی کند.

اما بخش دشوار ماجرا از اینجا آغاز می‌شود: افزایش تعداد تیم‌ها در مرحله گروهی به معنای افزایش تعداد مسابقات خواهد بود. در حالی که در جام جهانی ۲۰۲۶، ۷۲ مسابقه در مرحله گروهی برگزار شد، این تعداد در یک جام جهانی ۶۴ تیمی به ۹۶ مسابقه خواهد رسید.

در جام جهانی گذشته، به‌طور میانگین روزانه ۴.۲ مسابقه مرحله گروهی برگزار شد و این مرحله ۱۷ روز به طول انجامید. اگر همان میانگین ۴.۲ مسابقه در روز را در نظر بگیریم، مرحله گروهی جام جهانی ۲۰۳۰ تقریباً ۲۳ روز زمان خواهد برد.

با حضور دوباره ۳۲ تیم در مرحله حذفی، برنامه مسابقات در این مرحله می‌تواند بدون تغییر باقی بماند، اما با اضافه شدن شش روز به دلیل طولانی‌تر شدن مرحله گروهی، کل رقابت‌های جام جهانی ۲۰۳۰ می‌تواند به ۴۵ روز افزایش پیدا کند؛ یعنی بیش از شش هفته.

شاید این موضوع برای هواداران عادی چندان مهم به نظر نرسد، اما تقویم کلی فوتبال در سال ۲۰۲۶ نیز با وجود برگزاری جام جهانی در مدت پنج هفته و نیم، بسیار فشرده بود. خاویر تباس، رئیس لالیگا، در ماه جولای گفت: «افزایش تعداد تیم‌های ملی هیچ معنایی ندارد. همه چیز نمی‌تواند حول محور جام جهانی بچرخد… آنها در حال نابود کردن صنعت فوتبال هستند.»

آیا می‌توان مرحله گروهی را فشرده‌تر کرد؟ بله، اما این راه‌حل ایده‌آلی نخواهد بود. اگر ۹۶ مسابقه مرحله گروهی را در همان بازه ۱۷ روزه جام جهانی ۲۰۲۶ برگزار کنیم، باید به‌طور میانگین روزانه ۵.۶ مسابقه انجام شود. با در نظر گرفتن حداقل یک ساعت فاصله میان مسابقات، برنامه‌ریزی برای روزهایی که شش بازی در آنها برگزار می‌شود و مسابقات تا ساعات غیرمعمول شب ادامه پیدا می‌کنند، به یک کابوس تبدیل خواهد شد.

برگزاری همزمان چند مسابقه، اتفاقی که در دور پایانی مرحله گروهی رخ می‌دهد، می‌تواند برای دو هفته نخست راه‌حلی برای این مشکل باشد، اما در این صورت تیم‌ها بخشی از توجه رسانه‌ای را از دست می‌دهند، شبکه‌های تلویزیونی بخشی از درآمد و مخاطبان خود را از دست می‌دهند و هواداران نیز عملاً فرصت تماشای برخی مسابقات را از دست خواهند داد.

این مطلب را هم بخوانید: ۱۰ حقیقت تلخ و شیرین جام جهانی ۲۰۲۶؛ از میزبانی غافلگیرکننده آمریکا تا فوتبالی که دیگر مثل قبل نیست

تعیین سهمیه‌ها و تأثیر آن بر مرحله انتخابی

با افزایش تعداد سهمیه‌ها، این سهمیه‌های بیشتر دقیقاً چگونه میان کنفدراسیون‌ها تقسیم خواهند شد؟

برای این بررسی می‌توان از درصد فعلی سهمیه‌های اختصاص‌یافته به هر کنفدراسیون در جام جهانی ۴۸ تیمی ۲۰۲۶ استفاده کرد. برای ساده‌تر شدن محاسبات نیز دو سهمیه پلی‌آفی که کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) و کنفدراسیون فوتبال آفریقا (CAF) در تورنمنت اخیر داشتند، در نظر گرفته می‌شود.

با استفاده تقریبی از همین درصدها و در نظر گرفتن چهار سهمیه از مجموع ۶۴ سهمیه برای یک پلی‌آف احتمالی جهت تعیین آخرین تیم‌های راه‌یافته به جام جهانی ۲۰۳۰، تقسیم سهمیه‌ها از سال ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ می‌تواند به شکل زیر باشد:

• یوفا: ۲۰ تیم، در مقایسه با ۱۶ تیم
• آفریقا: ۱۲ تیم، در مقایسه با ۱۰ تیم
• آسیا: ۱۱ تیم، در مقایسه با ۹ تیم
• کونمبول: ۷ تیم، در مقایسه با ۶ تیم
• کونکاکاف: ۸ تیم، در مقایسه با ۶ تیم
• اقیانوسیه: ۲ تیم، در مقایسه با یک تیم

البته با توجه به درصد سهمیه‌ها می‌توان تغییرات جزئی دیگری نیز اعمال کرد؛ به‌خصوص با توجه به اینکه افزایش سهمیه کونمبول نسبت به سایر کنفدراسیون‌ها کمتر خواهد بود. با این حال، از آنجا که این کنفدراسیون تنها ۱۰ عضو دارد، بعید است کشورهای زیادی در آمریکای جنوبی از داشتن هفت سهمیه ناراضی باشند.

با این حال، فارغ از اینکه اعداد چگونه تغییر کنند، یک پرسش مهم درباره تأثیر این اتفاق بر مرحله انتخابی جام جهانی مطرح می‌شود. افزایش سهمیه‌ها به معنای کاهش خطر حذف در رقابت برای صعود خواهد بود و همین موضوع می‌تواند جذابیت مسابقات انتخابی منطقه‌ای در سال‌های منتهی به جام جهانی را کاهش دهد. الکساندر چفرین، رئیس یوفا، در آوریل ۲۰۲۵ درباره این موضوع گفت: «برای مسابقات انتخابی ما ایده خوبی نیست.»

از نظر اقتصادی نیز پیامدهای مشخصی وجود خواهد داشت که ممکن است باعث شود هواداران توجه کمتری به مسابقات منطقه‌ای پیش از جام جهانی نشان دهند و تمرکز بیشتری روی خود تورنمنت اصلی داشته باشند.

ارزش تجاری مسابقات انتخابی برای شبکه‌های تلویزیونی و اسپانسرها کاهش پیدا خواهد کرد و در نتیجه، کنفدراسیون‌ها و تیم‌های ملی بیش از گذشته به رویداد اصلی فیفا وابسته خواهند شد.

در آمریکای شمالی نیز تصور اینکه کونکاکاف بار دیگر مرحله نهایی انتخابی خود را با حضور هشت تیم برگزار کند، در حالی که ممکن است هشت سهمیه مستقیم در اختیار داشته باشد، دشوار است. تقسیم رقابت‌های انتخابی این کنفدراسیون به چند گروه جداگانه منطقی‌تر خواهد بود.

با توجه به سیدبندی احتمالی و حضور تیم‌های قدرتمند در هر گروه، آیا این موضوع می‌تواند به معنای پایان مسابقات انتخابی مهم میان مکزیک، آمریکا و کانادا در مسیر جام جهانی بعدی باشد؟

این مطلب را هم بخوانید: جام جهانی ۶۴ تیمی؛ رویای جهانی شدن یا کابوس فوتبال؟

سلامت بازیکنان و کیفیت مسابقات

یکی از جذابیت‌های فوتبال این است که تقریباً هیچ‌گاه کمبودی از نظر مسابقات ملی و باشگاهی وجود ندارد. به جز وقفه‌های کوتاه در تابستان و زمستان، تقریباً همیشه در بیشتر روزهای هفته می‌توان یک مسابقه باکیفیت پیدا کرد. باورکردنی باشد یا نه، همین موضوع خود به یک مشکل تبدیل شده است.

گزارش‌های متعددی درباره خستگی شدید بازیکنان سطح بالا منتشر شده و سازمان FIFPRO که بخشی از اتحادیه‌های بازیکنان است، بارها درباره حجم بالای مسابقات حرفه‌ای هشدار داده است.

FIFPRO در بیانیه‌ای در سال ۲۰۲۴ به ESPN گفت: «متأسفانه فیفا به‌طور مداوم از مشارکت لیگ‌های ملی و اتحادیه‌های بازیکنان در روند تصمیم‌گیری خودداری کرده است. تصمیمات فیفا در سال‌های اخیر بارها به نفع رقابت‌ها و منافع تجاری خود این نهاد بوده، مسئولیت‌های آن به‌عنوان نهاد حاکم بر فوتبال را نادیده گرفته و به منافع اقتصادی لیگ‌های ملی و سلامت بازیکنان آسیب زده است.»

ریچارد مسترز، مدیر اجرایی لیگ برتر انگلیس، دو سال پیش در مجمع عمومی اتحادیه لیگ‌های اروپا گفت فوتبال جهان به نقطه حساسی نزدیک می‌شود. او گفت: «بازخوردی که از بازیکنان دریافت می‌کنیم این است که فوتبال بیش از حد برگزار می‌شود و دائماً شاهد افزایش تعداد مسابقات هستیم.»

بنابراین منطقی است که تبدیل چیزی که پیش از سال ۱۹۹۸ به‌طور سنتی یک جشن یک‌ماهه فوتبال بود به یک تورنمنت شش هفته‌ای یا حتی طولانی‌تر، پیامدهایی برای همان بازیکنانی داشته باشد که استعدادشان این رقابت را به یکی از تماشایی‌ترین رویدادهای ورزشی جهان تبدیل کرده است.

ویکتور مونتاگلیانی، رئیس کونکاکاف، در آوریل ۲۰۲۵ گفت: «من باور ندارم گسترش جام جهانی مردان به ۶۴ تیم تصمیم درستی برای خود تورنمنت و اکوسیستم گسترده‌تر فوتبال باشد؛ از تیم‌های ملی گرفته تا رقابت‌های باشگاهی، لیگ‌ها و بازیکنان.»

اما جدا از خستگی بازیکنان، آیا افزایش تعداد تیم‌ها و گسترش مسابقات می‌تواند کیفیت جام جهانی را کاهش دهد؟ این موضوع بحث متفاوتی است و شاید به بررسی جداگانه‌ای نیاز داشته باشد.

کیپ‌ورد، تیم شصت‌ونهم رده‌بندی فیفا، در جام جهانی ۲۰۲۶ به مرحله حذفی رسید؛ غنا، تیم شماره ۷۴ جهان، نیز همین کار را انجام داد. آیا با افزایش تعداد تیم‌ها، حضور تیم‌هایی که در رتبه‌های پایین‌تر قرار دارند نیز ادامه پیدا خواهد کرد؟

شیخ سلمان بن ابراهیم آل خلیفه، رئیس کنفدراسیون فوتبال آسیا، سال گذشته گفت: «اگر این مسئله همچنان قابل تغییر باشد، درها نه‌تنها برای افزایش تعداد تیم‌های حاضر در تورنمنت به ۶۴ تیم باز خواهند ماند، بلکه ممکن است فردی بیاید و خواستار افزایش تعداد تیم‌ها به ۱۳۲ تیم شود. در نهایت به کجا خواهیم رسید؟ این اتفاق به هرج‌ومرج تبدیل خواهد شد.»

این گزارش را هم بخوانید: افشای گزارش پلیس آمریکا؛ از منفجر کردن مسی تا مرد مشکوک دنبال رونالدو

ورزشگاه‌های مورد نیاز برای یک تورنمنت بزرگ‌تر

در جام جهانی ۲۰۲۶، ۱۶ ورزشگاه میزبان ۱۰۴ مسابقه بودند. یعنی به‌طور میانگین هر ورزشگاه ۶.۵ مسابقه را میزبانی کرد و بیشترین تعداد مسابقات نیز با ۹ بازی در ورزشگاه AT&T دالاس برگزار شد. یک جام جهانی ۶۴ تیمی در مجموع ۱۲۸ مسابقه خواهد داشت. اگر همان میانگین ۶.۵ مسابقه برای هر ورزشگاه را در نظر بگیریم، مراکش، پرتغال و اسپانیا به ۱۹ ورزشگاه نیاز خواهند داشت.

البته این محاسبه باید با توجه به تصمیم فیفا برای برگزاری یک مسابقه در هر یک از کشورهای آرژانتین، پاراگوئه و اروگوئه به مناسبت صدمین سالگرد جام جهانی، اصلاح شود.

هنوز هیچ ورزشگاه یا محل میزبانی به‌طور نهایی تعیین نشده، اما ۲۳ ورزشگاه در مجموع شش کشور پیشنهاد شده‌اند. این رقم فاصله زیادی با سال ۱۹۹۴ دارد؛ زمانی که مسابقات تنها در ۹ ورزشگاه برگزار شد.

با کنار گذاشتن نگرانی‌های مربوط به سفر برخی تیم‌ها به آن سوی اقیانوس اطلس در میانه مرحله گروهی، اگر یک تورنمنت ۶۴ تیمی به تعداد قابل توجهی ورزشگاه نیاز داشته باشد، منطقی است که سه کشور آمریکای جنوبی تنها میزبان یک مسابقه نباشند و به این منطقه یک گروه کامل اختصاص داده شود.

و این ما را به چند پرسش نهایی می‌رساند: از این پس کدام کشورها توانایی میزبانی جام جهانی با چنین ابعادی را خواهند داشت؟ عربستان سعودی در سال ۲۰۳۴ چگونه می‌تواند بدون داشتن کشور میزبان مشترک، از ۶۴ تیم میزبانی کند؟ آیا برگزاری جام جهانی ۶۴ تیمی، میزبانی مشترک را به یک ضرورت تبدیل خواهد کرد؟

علاوه بر محل اقامت و امکانات تمرینی، زیرساخت‌های گسترده‌ای مورد نیاز خواهد بود و نباید ظرفیت ورزشگاه‌ها را نیز فراموش کرد.

در جام جهانی ۲۰۲۶، ۱۶ ورزشگاه در سه کشور میزبان ۱۰۴ مسابقه بودند و ظرفیت آنها بین ۴۵ هزار تا ۸۰ هزار نفر متغیر بود. بیشتر این مسابقات نیز در ورزشگاه‌های NFL در آمریکا برگزار شد و میلیاردها دلار درآمد برای فیفا به همراه داشت.

میزبانی از جام جهانی کار ساده‌ای نیست و اگر تعداد تیم‌ها افزایش پیدا کند، فیفا ممکن است در آینده با تعداد محدودی از گزینه‌های مناسب برای میزبانی مواجه شود.

آیا این موضوع باعث می‌شود بازگشت جام جهانی به آمریکا در سال ۲۰۳۸ اجتناب‌ناپذیر باشد؟

بیشتر بخوانید: جام جهانی ۲۰۲۶ از زاویه‌ای دیگر؛ ۲۸ ساعت و بیش از ۶۵هزار بار تبلیغ غذای ناسالم!