پرفسور کوکلبرگ: هوش مصنوعی پایه‌های معرفتی را فرسوده می‌کند

به گزارش خبرگزاری مهر، سمپوزیوم بین‌المللی «هوش مصنوعی، اخلاق و دموکراسی» به همت رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اتریش (خانه حکمت ایرانیان، وین) با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران برجسته اروپایی، آمریکایی و ایرانی برگزار شد.

در این سمپوزیوم مارک کوکلبرگ، فیلسوف فناوری و استاد دانشگاه وین، پروفسور دیوید جی. گانکل، استاد مطالعات ارتباطات دانشگاه ایلینوی شمالی آمریکا، دکتر امیر حر، دانشمند ارشد مؤسسه فناوری اتریش (AIT)، دکتر روح‌الله اسلامی، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد و رضا غلامی، استادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و رایزن فرهنگی ایران در اتریش سخنرانان این رویداد علمی بودند.

سایه روشن‌های هوش مصنوعی بر سر دموکراسی

پروفسور مارک کوکلبرگ استاد دپارتمان فلسفه دانشگاه وین و عضو پنل علمی مستقل هوش مصنوعی سازمان ملل متحد در بخش نخست ارائه خود تأکید کرد که مباحث مربوط به هوش مصنوعی باید از سطح دغدغه‌های اخلاقی رایج مانند حریم خصوصی، امنیت، سوگیری، آینده مشاغل و وضعیت اخلاقی موجودات غیرانسانی فراتر رود.

وی با اشاره به چالش‌های ناشی از مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، بیان کرد: این فناوری‌ها پرسش‌های بنیادینی درباره مفهوم نویسندگی، آموزش مهارت‌های تفکر و مسائل حقوقی چون کپی‌رایت ایجاد کرده‌اند.

به گفته وی، فناوری هرگز از نظر ارزشی و سیاسی خنثی نیست. از این رو، ما نیازمند گذر از «اخلاق هوش مصنوعی» به «فلسفه سیاسی هوش مصنوعی» هستیم تا بتوانیم تأثیر این فناوری‌ها را بر مفاهیمی چون آزادی، برابری، عدالت و دموکراسی واکاوی کنیم.

وی نسبت به خطر اقتدارگرایی در غرب هشدار داد و گفت: مشکل اصلی تسلط ربات‌ها نیست، بلکه تمایلات توتالیتر در افراد و ابرشرکت‌ها (مانند پرونده شرکت پالانتیر) است، پدیده‌ای که او از آن با عنوان «تکنو-فاشیسم» یاد می‌کند.

این فیلسوف هشدار داد که هوش مصنوعی در حال فرسایش پایه‌های معرفتی و اعتماد اجتماعی دموکراسی است. الگوریتم‌ها با ایجاد «حباب‌های معرفتی»، از بین بردن مرز واقعیت و دروغ و ایجاد تقارن‌نداشتنِ قدرت و دانش، عاملیت معرفتی (Epistemic Agency) شهروندان را تضعیف می‌کنند.

وی تأکید کرد که راه‌حل‌های صرفاً فناورانه کافی نیستند. جوامع نیازمند یک «رنسانس جدید» و یک پروژه روشنگری بر پایه «اومانیسم دیجیتال» هستند که شامل تغییرات فرهنگی، آموزش بین‌رشته‌ای و پرورش فضایل سیاسی با جهت‌گیری به سمت خیر عمومی باشد. کوکلبرگ با وام‌گیری از آرای جان دیویی یادآور شد که دموکراسی فراتر از یک سیستم حکومتی، در واقع یک «سبک زندگی مبتنی بر ارتباطات و تجربه‌های مشترک» است.

پروفسور کوکلبرگ سخنان خود را با تأکید بر لزوم شکل‌گیری یک «حکمرانی جهانی» برای هوش مصنوعی به پایان برد. به عقیده وی، مسائلی چون سرعت بالای تغییرات فناوری (مانند هوش مصنوعی زاینده و عامل)، تمرکز قدرت در بازار، تأثیر بر حقوق کودکان و سلامت روان، و تکه‌تکه شدن ابزارهای نظارتی، نیازمند یک هماهنگی و سیاست‌گذاری یکپارچه در سطح بین‌المللی است.

نویسندگی در عصر هوش مصنوعی نیازمند بازاندیشی در نقش زبان است

پروفسور دیوید گانکل، فیلسوف و پژوهشگر برجسته حوزه اخلاق فناوری و هوش مصنوعی، به بررسی مفهوم «لوگوس‌محوری» (یعنی محور قرار دادن زبان و کلام در شناخت و بیان حقیقت) پرداخت و نشان داد که این مفهوم چگونه با مسئله نویسندگی در عصر هوش مصنوعی پیوند می‌خورد.

وی تأکید کرد که در نگرش لوگوس‌محور، زبان صرفاً وسیله‌ای برای ارتباط روزمره نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین پایه‌های شناخت، انتقال حقیقت و شکل‌گیری اندیشه به شمار می‌آید. بسیاری از جریان‌های فکری غربی بر این باور بوده‌اند که انسان جهان را از طریق زبان می‌فهمد، دسته‌بندی می‌کند و درباره آن داوری می‌کند.

بخش مهم این ارائه به نقش زبان در شکل‌گیری نویسندگی اختصاص داشت. گانکل یادآور شد در سنت لوگوس‌محور، متن صرفاً مجموعه‌ای از واژه‌ها نیست، بلکه جلوه‌ای از فرایند شناخت و بیان حقیقت است. از این منظر، نویسندگی با هویت، نیت، تجربه زیسته و مسئولیت فکری نویسنده پیوندی عمیق دارد.

گانکل در ادامه سخنان خود به ظهور مدل‌های زبانی هوش مصنوعی پرداخت و توضیح داد که این فناوری‌ها بر پایه تحلیل، پردازش و تولید متن عمل می‌کنند. مدل‌های زبانی با استفاده از حجم عظیمی از داده‌های زبانی، الگوهای معنا، ساختارهای گفتاری و ارتباطات مفهومی را شناسایی و بازتولید می‌کنند.

وی افزود که توانایی هوش مصنوعی در تولید متن‌های روان و منسجم، مرزهای سنتی میان «نویسنده انسانی» و «متن تولیدشده توسط ماشین» را با پرسش‌های تازه‌ای مواجه کرده است. این تحول نشان می‌دهد که زبان در عصر هوش مصنوعی نه تنها ابزار ارتباط، بلکه ماده اصلی تولید محتوا و دانش در بسیاری از سامانه‌های هوشمند است.

پروفسور گانکل خاطرنشان کرد که گسترش استفاده از هوش مصنوعی در تولید متن، پژوهشگران و فعالان حوزه فرهنگ و رسانه را با ضرورت بازاندیشی در مفهوم نویسنده روبه‌رو کرده است. در این شرایط، باید روشن شود که سهم خلاقیت انسانی، انتخاب آگاهانه واژه‌ها، مسئولیت اخلاقی و قصد ارتباطی در فرایند تولید متن چگونه تعریف می‌شود.

وی افزود که این موضوع در حوزه‌های مختلفی از جمله روزنامه‌نگاری، ادبیات، آموزش، پژوهش و تولید محتوای دیجیتال اهمیت دارد. استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند فرایند نویسندگی را تسهیل کند، اما در عین حال پرسش‌هایی درباره اصالت متن، مالکیت فکری و اعتماد مخاطبان به محتوای تولیدشده ایجاد می‌کند.

بررسی آینده تمدن انسانی در عصر هوش مصنوعی

امیر حر، سومین سخنران، در ارائه‌ای با عنوان «هوش مصنوعی، تکامل دانش بشر، فناوری و آینده تمدن انسانی» به بررسی روند تاریخی تکامل دانش انسانی و نقش هوش مصنوعی در آینده علم، فناوری، تمدن و حکمرانی پرداخت.

وی با تبیین مسیر تحول دانش از تجربه، مشاهده، تعاملات اجتماعی، بهره‌گیری از منابع، تفکر علمی و پیشرفت فناوری، هوش مصنوعی را مرحله‌ای جدید در تکامل نظام‌های دانشی بشر دانست و بر ضرورت توسعه «هوش انسان‌محور»، «نوآوری مسئولانه» و «هوش جمعی» تأکید کرد.

به گفته وی، وابستگی بیش از حد به هوش مصنوعی می‌تواند موجب کاهش خلاقیت، فرسایش توانایی‌های شناختی، تضعیف مسئولیت‌پذیری، افزایش سوگیری در تصمیم‌گیری، آسیب‌پذیری سامانه‌های خودکار، تهدیدات امنیتی و گسترش نابرابری‌های اقتصادی شود.

وی بر ضرورت حفظ انسان در چرخه تصمیم‌گیری، صیانت از قضاوت، خلاقیت و مسئولیت انسانی، تعیین مرزهای بهره‌گیری از هوش مصنوعی، شفافیت و تبیین‌پذیری سامانه‌ها و ایجاد تعادل میان توانمندی‌های انسانی و فناوری تأکید کرد.

بخش دیگری از این ارائه به موضوع قدرت نرم، تمدن‌ها و الگوهای حکمرانی اختصاص داشت. وی با مقایسه تمدن‌ها و امپراتوری‌ها، قدرت نرم را زیربنای شکل‌گیری تمدن‌های ماندگار دانست و نقش فرهنگ، هویت، دین، نظام‌های دانشی و سرمایه اجتماعی را در ایجاد انسجام و تاب‌آوری جوامع تشریح کرد.

به اعتقاد وی، تمدن اسلامی بر معنویت، عدالت، دانش، هویت و اقناع قلب‌ها استوار است و برخلاف الگوهای مبتنی بر سلطه و قدرت سخت، گسترش آن بر پایه پذیرش آگاهانه، رشد اخلاقی و استحکام اجتماعی شکل می‌گیرد.

وی در پایان با تأکید بر اینکه آینده تمدن و حکمرانی در گرو ایجاد توازن میان فناوری، اخلاق، عقلانیت و ارزش‌های انسانی است، خاطرنشان کرد که هوش مصنوعی باید در خدمت ارتقای ظرفیت‌های انسان، گسترش همکاری میان‌رشته‌ای، توسعه پایدار و پیشرفت تمدنی قرار گیرد و نه آنکه جایگزین توانایی‌های بنیادین بشر شود.

هوش مصنوعی باید در خدمت دموکراسی و کرامت انسانی باشد

روح‌الله اسلامی، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، در این سمپوزیوم به بررسی اندیشه‌های پروفسور مارک کوکلبرگ درباره نسبت میان هوش مصنوعی، اخلاق و دموکراسی پرداخت.

وی با اشاره به تجربه ترجمه کتاب پروفسور کوکلبرگ اظهار داشت: ترجمه این اثر پلی میان سنت‌های فکری و بحث‌های معاصر اخلاق هوش مصنوعی ایجاد کرده و امکان گفت‌وگوی عمیق‌تر میان اندیشه سیاسی و تحولات فناورانه را فراهم ساخته است.

اسلامی در ادامه سخنان خود، مناظرات معاصر درباره هوش مصنوعی را در قالب سه رویکرد سیاسی عمده شامل لیبرال بازارمحور، رویکرد دولت‌محور و رویکرد اخلاقی-دموکراتیک عنوان کرد.

اسلامی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اندیشه پروفسور کوکلبرگ را روش‌شناسی میان‌رشته‌ای او دانست؛ رویکردی که فلسفه سیاسی، اخلاق، جامعه‌شناسی و علوم کامپیوتر را در یک گفت‌وگوی دیالکتیکی به هم پیوند می‌دهد.

وی تصریح کرد: فلسفه پروفسور کوکلبرگ اساساً دفاع از خیر مشترک است و هوش مصنوعی را نه صرفاً بر اساس کارایی، بلکه بر مبنای سهم آن در عدالت، دموکراسی و کرامت انسانی ارزیابی می‌کند. همچنین بر ضرورت ترکیب تأمل انتقادی با پیشنهادهای سیاستی عملی برای هدایت مسئولانه توسعه و کاربرد هوش مصنوعی تاکید دارد و بر دعوت به گفت‌وگوی انتقادی با سایر دیدگاه‌ها، از جمله واقع‌گرایی سیاسی و خوش‌بینی فناورانه اشاره می کند.

اسلامی به فرصت‌های هوش مصنوعی برای تقویت دموکراسی اشاره کرد. وی دسترسی بهتر به اطلاعات، مشارکت دیجیتال، بهبود خدمات عمومی و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد را از جمله ظرفیت‌های مثبت این فناوری برشمرد.

با این حال، هشدار داد که هوش مصنوعی می‌تواند تهدیدهای جدی نیز برای نظام‌های دموکراتیک به همراه داشته باشد. گسترش اطلاعات غلط، تشدید دوقطبی‌سازی اجتماعی، دستکاری افکار عمومی و تمرکز قدرت در دست دولت‌ها یا شرکت‌های بزرگ فناوری از جمله خطراتی بود که در این سخنرانی مورد توجه قرار گرفت.

دموکراسی در محاصره الگوریتم‌ها

آخرین سخنران سمپوزیوم، رضا غلامی نسبت به تأثیرات عمیق هوش مصنوعی بر پایه‌های دموکراسی هشدار داد. وی در این سخنرانی تأکید کرد که دموکراسی هرگز صرفاً روشی برای شمارش آرا نبوده، بلکه همواره فرهنگی مبتنی بر استدلال مشترک و داوری آگاهانه است که اکنون توسط محیط‌های الگوریتمی در معرض تهدید قرار دارد.

غلامی مهم‌ترین آسیب گسترش هوش مصنوعی را بحران حقیقت و از بین رفتن «فضای معرفتی مشترک» جامعه دانست. رواج دیپ‌فیک‌ها و اطلاعات نادرست، اعتماد عمومی به واقعیت را تضعیف کرده و مبنای گفت‌وگوی سیاسی را از میان برده است. در این شرایط، الگوریتم‌ها با تحلیل داده‌های رفتاری، فرایند اقناع دموکراتیک را به مهندسی نامرئی و دستکاری رفتار تنزل می‌دهند. این روند با فیلتر کردن اطلاعات، عاملیت انسانی را مختل کرده و نفوذ سیاسی را بدون مشروعیت دموکراتیک، در دست پلتفرم‌های دیجیتال متمرکز می‌کند؛ تا جایی که این زیرساخت‌ها می‌توانند به دیکتاتورهای جدید بدل شوند.

این استاد فلسفه سیاسی برای عبور از این بحران و مقاومت در برابر هژمونی الگوریتم‌ها، بر دو عنصر حیاتی تأکید ویژه داشت: نخست، «عمومی‌سازی فلسفه» و خروج آن از حصار دانشگاه‌ها.

به گفته وی، فلسفه باید به عرصه عمومی، مدارس، رسانه‌ها و گفت‌وگوهای روزمره راه یابد تا با آموزش «چگونه اندیشیدن»، قدرت داوری عقلانی شهروندان را در برابر فریب‌ها و دستکاری‌های هوش مصنوعی تجهیز کند. دومین راهکار بنیادین، «احیای مرجعیت جریان روشنفکری» است.

غلامی هشدار داد که در برابر سطحی‌نگری و پیش‌بینی‌پذیریِ برآمده از عصر ماشین‌های هوشمند، جامعه مدرن نیازمند بازسازی حیات فکری خود است؛ امری که تنها با حمایت از اندیشمندان، روزنامه‌نگاران، نویسندگان و بازگرداندن مرجعیت به روشنفکران مستقل محقق می‌شود تا عمق استدلال عمومی و تفکر انتقادی در جامعه حفظ شود.

غلامی در پایان خاطرنشان کرد که خطر اصلی، باهوش‌تر شدن ماشین‌ها نیست، بلکه دست کشیدن تدریجی انسان‌ها از تفکر انتقادی و داوری اخلاقی است. آینده دموکراسی وابسته به ارزش‌هایی است که بشر بر اساس آن‌ها هوش مصنوعی را هدایت می‌کند. اگر آزادی، عدالت و کرامت انسانی در مرکز قرار گیرند، هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری برای تقویت دموکراسی باشد؛ چرا که دموکراسی در نهایت یک دستاورد اخلاقی است و بقای آن به خرد جوامع انسانی بستگی دارد.