از هشدار حقوقی به خداداد عزیزی تا احتمال پرونده کیفری/ غزال تیزپا در محاصره حاشیه و قانون

فوتبال ایران در سال‌های اخیر بارها شاهد حاشیه‌های رفتاری مدیران، مربیان و بازیکنان بوده، اما پرونده اخیر خداداد عزیزی بار دیگر بحث درباره بازدارندگی احکام انضباطی را جدی کرده است. عزیزی پس از حاشیه‌های دیدار تراکتور و گل‌گهر و انتشار فایل صوتی منتسب به او، با حکم کمیته انضباطی به چهار ماه محرومیت و ۲ میلیارد تومان جریمه نقدی محکوم شد.

با توجه به سابقه محکومیت‌های قبلی و تکرار حاشیه‌های رفتاری، این پرسش مطرح است که آیا مجازات‌های قبلی توانسته‌اند اثر بازدارنده داشته باشند یا خیر. واکنش‌های پس از صدور حکم نیز این شائبه را ایجاد کرده که محرومیت و جریمه فعلی هنوز نتوانسته مانع تکرار چنین رفتارهایی شود.

در این میان، علاوه بر عملکرد کمیته انضباطی، مسئولیت باشگاه تراکتور در قبال رفتار مدیران و عوامل خود نیز قابل بررسی است. سؤال اصلی این است که فوتبال ایران تا چه زمانی باید شاهد چرخه تکراری «حاشیه، محرومیت، اعتراض و بازگشت به حاشیه» باشد و آیا زمان آن نرسیده که برخوردهای انضباطی واقعاً جنبه بازدارنده پیدا کنند؟

برای بررسی ابعاد حقوقی این موضوع و تفکیک مسئولیت انضباطی از مسئولیت کیفری و همچنین دیدگاه روانشناسی، مریم مرادی وکیل پایه یک دادگستری، در گفت‌و‌گو با میزان، به تشریح ابعاد مختلف پرونده پرداخته است.

مسئولیت انضباطی و کیفری باید از یکدیگر تفکیک شوند

مریم مرادی، وکیل پایه یک دادگستری، اظهار داشت: در این پرونده باید میان دو موضوع تفکیک قائل شویم؛ یکی مسئولیت انضباطی در چارچوب مقررات فوتبال و دیگری مسئولیت کیفری احتمالی که در صورت وجود شرایط قانونی در مراجع قضایی قابل بررسی است.

وی ادامه داد: کمیته انضباطی فدراسیون فوتبال با بررسی مجموع محتویات پرونده از جمله گزارش ناظر، فیلم‌های منتشرشده و سایر قرائن و امارات، رفتار منتسب به خداداد عزیزی را محرز تشخیص داده و وی را بابت بدرفتاری، استفاده از الفاظ موهن و رفتار غیرورزشی با لحاظ ۵ سابقه محکومیت انضباطی قبلی به ۴ ماه محرومیت از حضور در ورزشگاه‌های فوتبال کشور و ۲ میلیارد تومان جریمه نقدی محکوم کرده است. بنابراین از منظر انضباطی، موضوع صرفاً بر مبنای یک فایل صوتی منفرد ارزیابی نشده و ظاهراً مجموعه‌ای از ادله و مستندات مورد توجه کمیته قرار گرفته است.

این وکیل پایه یک دادگستری در ادامه تصریح کرد: البته فایل صوتی می‌تواند یک دلیل یا قرینه بسیار مهم باشد، اما ارزش اثباتی آن وابسته به احراز اصالت، انتساب صدا، تمامیت فایل و مشخص بودن شرایط ضبط است. از سوی دیگر، اینکه فایل صوتی منتشر شده در فضای عمومی است، به این معنا نیست که تمام محتوای آن بدون بررسی حقوقی قابل انتساب قطعی به شخص است. نکته مهم‌تر این است که رسیدگی انضباطی فدراسیون، جای رسیدگی قضایی را نمی‌گیرد. اگر شخصی معتقد باشد رفتار انجام‌شده علاوه بر تخلف ورزشی، واجد عنوان مجرمانه نیز هست، باید عنوان کیفری و عناصر آن مستقلاً در مرجع قضایی بررسی شود.

مرادی ادامه داد: از طرف دیگر در همین پرونده نباید رفتار طرف مقابل را نیز نادیده گرفت. باشگاه تراکتور در اعتراض خود اعلام کرده که بر اساس گزارش ناظر، امید عالیشاه نیز نسبت به مدیر تیم، نیمکت و داور رفتار‌های توهین‌آمیزی داشته و به همین دلیل رأی صادرشده را نامتناسب دانسته است. این ادعا طبیعتاً باید بر اساس گزارش رسمی و مستندات پرونده ارزیابی شود، نه صرفاً بر اساس اظهارات رسانه‌ای طرفین. عدالت انضباطی زمانی دقیق‌تر است که رفتار تمام اشخاص مؤثر در یک حادثه، با یک معیار و بر اساس مستندات رسمی بررسی شود.

محرومیت الزام‌آور و اعتراض به رأی حق قانونی است

مرادی در ادامه درباره وضعیت فردی که در دوران محرومیت وارد ورزشگاه شود، اظهار داشت: در اینجا باید یک تفکیک بسیار مهم انجام دهیم. محرومیت صادرشده علیه خداداد عزیزی، مجازات انضباطی فدراسیون فوتبال است؛ بنابراین اگر وی در مدت محرومیت، برخلاف مفاد رأی وارد ورزشگاه شود، اصل این رفتار می‌تواند نقض تصمیم انضباطی و تخلف انضباطی جدید محسوب شود؛ اما صرف ورود به ورزشگاه، بدون وجود عنوان مجرمانه مستقل و شرایط قانونی آن، لزوماً «جرم کیفری» محسوب نمی‌شود. در متن رأی، محرومیت وی به‌طور مشخص ۴ ماه از حضور در ورزشگاه‌های فوتبال کشور اعلام شده و در عین حال رأی قابل تجدیدنظر نیز هست؛ بنابراین باید میان حق اعتراض به رأی و تکلیف به رعایت رأی در مدت اجرای آن تفاوت قائل شد.

مرادی در ادامه تاکید کرد: به بیان ساده‌تر، اینکه شخصی معتقد باشد رأی نادرست یا سنگین است، حق دارد از مسیر قانونی به آن اعتراض کند؛ اما تا زمانی که رأی در وضعیت اجرایی قرار دارد، نمی‌توان صرفاً با این استدلال که «رأی را قبول ندارم» مفاد آن را نادیده گرفت. از این جهت، اگر شخص محروم آگاهانه و در مدت محرومیت وارد ورزشگاه شود، این رفتار می‌تواند موجب رسیدگی انضباطی جدید شود و سوابق قبلی نیز در ارزیابی رفتار جدید بی‌تأثیر نخواهد بود، اما اینکه مجازات جدید دقیقاً چه خواهد بود، موضوعی نیست که بتوان از پیش عدد مشخصی برای آن تعیین کرد؛ بلکه باید بر اساس مقررات انضباطی حاکم، نوع نقض، عمدی یا غیرعمدی بودن رفتار، سابقه شخص و سایر شرایط پرونده تصمیم‌گیری شود.

وی درباره مسئولیت باشگاه نیز گفت: در مورد باشگاه نیز نمی‌توان مسئولیت را به صورت مطلق متوجه باشگاه دانست. باید بررسی شود مقررات فوتبال چه تکلیفی برای باشگاه و برگزارکننده در جلوگیری از ورود فرد محروم مقرر کرده و آیا باشگاه از حضور وی مطلع بوده و امکان جلوگیری از ورود او را داشته است یا خیر.

اعتراض با نقض رأی تفاوت دارد

مرادی در بخش دیگری از صحبت‌های خود اظهار داشت: این سه مفهوم از نظر حقوقی کاملاً متفاوت هستند. اعتراض به رأی، یک حق قانونی است. اتفاقاً در همین پرونده، رأی کمیته انضباطی قابل تجدیدنظر اعلام شده و باشگاه تراکتور نیز رسماً اعلام کرده که نسبت به محرومیت چهارماهه خداداد عزیزی اعتراض خواهد کرد و موضوع را در کمیته استیناف پیگیری می‌کند. بنابراین انتقاد از رأی، درخواست تجدیدنظر یا حتی بیان اینکه رأی را ناعادلانه و نامتناسب می‌دانیم، به خودی خود تخلف محسوب نمی‌شود، اما نقض رأی مسئله دیگری است. برای مثال، اگر شخصی که از حضور در ورزشگاه محروم شده در مدت محرومیت عمداً وارد ورزشگاه شود، دیگر صرفاً درباره رأی اظهار نظر نکرده، بلکه برخلاف مفاد تصمیم انضباطی عمل کرده است.

وی درباره واکنش اخیر عزیزی نیز گفت: در مورد واکنش اخیر خداداد عزیزی نیز باید همین تفکیک را رعایت کنیم. او پس از صدور رأی، با انتشار یک ویدئو با لحنی کنایه‌آمیز درباره محرومیت خود واکنش نشان داده و گفته است که برای دیدن یک زمین چمن به مشهد می‌رود و حتی به موضوع «صدای قدم‌های او روی چمن» اشاره کرده است. این نوع واکنش ممکن است از منظر اخلاق حرفه‌ای یا شأن یک مسئول تیم ورزشی قابل نقد باشد، اما صرفاً با این رفتار نمی‌توان بدون احراز عناصر قانونی، عنوان مجرمانه‌ای برای آن تعیین کرد. اگر در مقررات انضباطی فوتبال، رفتار مشخصی تحت عنوان بی‌احترامی به مقام رسمی، تمسخر یا تخریب اعتبار ارکان انضباطی ممنوع شده باشد، آن رفتار باید دقیقاً با همان مقررات تطبیق داده شود. اما صرف اینکه فردی از رأی ناراضی است یا با ادبیات کنایه‌آمیز درباره آن صحبت می‌کند، به خودی خود جرم نیست. به نظر من در این پرونده باید یک اصل رعایت شود و آن این است که اعتراض به رأی باید آزاد باشد، اما اجرای رأی نیز باید محترم شمرده شود. اگر رأی را ناعادلانه می‌دانیم، راهکار، اعتراض در کمیته استیناف است؛ اگر رأی را قبول داریم، باید به آن عمل کنیم؛ و اگر رفتار جدیدی برخلاف مقررات رخ داده باشد، آن رفتار باید مستقلاً و بر اساس مقررات مربوط بررسی شود.

پنج سابقه محکومیت در تشدید تنبیه لحاظ شده است

این وکیل پایه یک دادگستری در جمع‌بندی ارزیابی خود از میزان مجازات خداداد عزیزی اظهار داشت: به نظر من پاسخ به این سؤال صرفاً با نگاه کردن به یک جمله یا یک فایل صوتی ممکن نیست. کمیته انضباطی صراحتاً اعلام کرده که پنج سابقه محکومیت انضباطی قبلی خداداد عزیزی را در تشدید تنبیه لحاظ کرده است؛ بنابراین چهار ماه محرومیت صرفاً نتیجه اتفاق اخیر نبوده و سابقه رفتاری وی نیز در تصمیم کمیته مؤثر بوده است. از سوی دیگر، باشگاه تراکتور معتقد است رفتار امید عالیشاه نیز در شکل‌گیری این حادثه مؤثر بوده و مجازات تعیین‌شده برای طرفین با یکدیگر تناسب ندارد. این موضوع اکنون از طریق اعتراض به رأی قابل بررسی است. به نظر من تناسب میان تخلف و مجازات، یکی از مهم‌ترین اصول هر نظام انضباطی است. نه شهرت یک فرد باید موجب مصونیت او شود و نه فشار افکار عمومی باید باعث شود مجازاتی فراتر از مستندات پرونده تعیین شود.

باید الگوی رفتاری میلیون‌ها جوان و نوجوان را کنترل کرد

مرادی در پایان خاطرنشان کرد: در عین حال، فوتبال فقط یک مسابقه نیست؛ الگوی رفتاری میلیون‌ها جوان و نوجوان نیز هست؛ بنابراین برخورد انضباطی لازم است، اما در کنار آن باید به آموزش رفتار حرفه‌ای، کنترل خشم، مهارت ارتباطی و مدیریت بحران نیز توجه شود. گاهی یک محرومیت می‌تواند مانع تکرار رفتار شود، اما اصلاح رفتار زمانی پایدارتر خواهد بود که در کنار ضمانت اجرای انضباطی، آموزش و مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای نیز جدی گرفته شود. در نهایت، پیام این پرونده باید این باشد که هیچ فردی، صرف‌نظر از جایگاه، شهرت یا سابقه ورزشی خود، فراتر از مقررات نیست؛ اما در مقابل، هیچ فردی نیز نباید صرفاً به دلیل فضای رسانه‌ای، پیش از بررسی دقیق مستندات، محکوم تلقی شود.