وقتی آتش جنگ آمریکا و ژاپن، زندگی را بلعید؛ تحلیل انیمه مدفن کرم‌های شب‌تاب

طرفداری | انیمه Grave of the Fireflies (مدفن کرم‌های شب‌تاب) ساخته سال ۱۹۸۸ به کارگردانی ایسائو تاکاهاتا و محصول استودیو افسانه‌ای «جیبلی» است. این فیلم اقتباسی است از رمان نیمه‌زندگی‌نامه‌ای آکیوکی نوساکا که تجربه‌های کودکی او در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم را روایت می‌کند.

داستان درباره دو خواهر و برادر، سِیتا و سِتسوکو، است که پس از بمباران کوبه و مرگ مادرشان، در جامعه‌ای فروپاشیده و بی‌رحم رها می‌شوند. اما این خلاصه، فقط سطح ماجراست. «مدفن کرم‌های شب‌تاب» صرفاً روایتی تراژیک از جنگ نیست؛ این فیلم یک بیانیه سیاسی ظریف و چندلایه درباره ملی‌گرایی، دولت، مسئولیت اجتماعی و قربانی شدن شهروندان در پای ایدئولوژی است.

جنگ بدون قهرمان: سیاستِ حذف‌شده اما حاضر

در بسیاری از آثار جنگی، حتی آثار ضدجنگ، ردپای قهرمان‌سازی دیده می‌شود. اما تاکاهاتا آگاهانه از این دام فاصله می‌گیرد. در «مدفن کرم‌های شب‌تاب» نه سربازی را می‌بینیم که قهرمانانه بجنگد، نه فرمانده‌ای که سخنرانی پرشور کند. ارتش ژاپن تقریباً نامرئی است. همین غیبت، خود یک موضع سیاسی است.

فیلم، جنگ را نه در میدان نبرد بلکه در آشپزخانه‌های خالی، در پناهگاه‌های تاریک و در بدن نحیف یک کودک نشان می‌دهد. سیاست در اینجا از طریق پیامدهایش دیده می‌شود: گرسنگی، فروپاشی خانواده، بی‌اعتمادی اجتماعی. این رویکرد، نوعی نقد غیرمستقیم به دولت نظامی ژاپن در دهه ۴۰ میلادی است که مردمش را در مسیر یک ملی‌گرایی افراطی و توسعه‌طلبانه به کام نابودی کشاند.

دولتِ غایب یا دولتِ مقصر؟

یکی از پرسش‌های اساسی فیلم این است: دولت کجاست؟

سِیتا فرزند یک افسر نیروی دریایی است. او به کشورش وفادار است و تا مدت‌ها باور دارد پدرش بازخواهد گشت و همه‌چیز درست می‌شود. این امید، بازتاب همان روایت رسمی است که دولت‌های جنگ‌طلب به شهروندان تزریق می‌کنند: «تحمل کنید، پیروزی نزدیک است».

اما واقعیت چیز دیگری است. دولت در تأمین حداقل‌های زیستی مردم ناتوان است. سیستم جیره‌بندی ناکارآمد است. خدمات اجتماعی فروپاشیده‌اند. هیچ شبکه حمایتی مؤثری برای کودکان بی‌سرپرست وجود ندارد. فیلم بی‌آنکه شعار بدهد، نشان می‌دهد که چگونه یک ساختار سیاسیِ ایدئولوژیک، شهروندان عادی را رها می‌کند.

این اثر، به‌ویژه در بافت تاریخی ژاپن پس از جنگ، نوعی بازاندیشی انتقادی درباره مسئولیت حکومت در قبال مردم است. «مدفن کرم‌های شب‌تاب» نه آمریکا را محور شرارت معرفی می‌کند و نه ژاپن را صرفاً قربانی. تمرکز آن بر رنج انسان‌هایی است که در بازی قدرت دولت‌ها له می‌شوند.

فروپاشی همبستگی اجتماعی: سیاست در مقیاس خرد

یکی از تلخ‌ترین لایه‌های فیلم، رفتار خاله‌ای است که سِیتا و سِتسوکو را می‌پذیرد اما به‌تدریج آن‌ها را سربار می‌بیند. این تغییر رفتار صرفاً یک خصیصه فردی نیست؛ نشانه‌ای از فروپاشی سرمایه اجتماعی در شرایط بحرانی است.

در وضعیت جنگی، کمیابی منابع، اخلاق جمعی را فرسوده می‌کند. «دیگری» به رقیب تبدیل می‌شود. فیلم به‌طرزی دردناک نشان می‌دهد که چگونه سیاست‌های کلان، روابط انسانی را در سطح خرد مسموم می‌کنند. جنگ فقط شهرها را ویران نمی‌کند؛ اعتماد و همدلی را نیز نابود می‌سازد.

ملی‌گرایی نوجوانانه و تراژدی استقلال

سِیتا تصمیم می‌گیرد خانه خاله را ترک کند و به‌طور مستقل زندگی کند. این تصمیم، در سطح فردی قابل درک است: غرور، عزت نفس، خشم. اما در سطح نمادین، می‌توان آن را بازتابی از همان روحیه ملی‌گرایانه دانست که «اتکا به خود» را بر هر نوع مصالحه و همکاری ترجیح می‌دهد.

سِیتا نمی‌خواهد «سربار» باشد. او می‌خواهد ثابت کند که می‌تواند بدون کمک دیگران دوام بیاورد. اما این استقلالِ شتاب‌زده، به فاجعه می‌انجامد. از منظر سیاسی، فیلم هشدار می‌دهد که ایدئولوژی‌های مبتنی بر غرور و خودبسندگی افراطی، در شرایط بحرانی می‌توانند به خودویرانگری منتهی شوند.

کرم‌های شب‌تاب: زیبایی کوتاه‌عمرِ ایدئولوژی

عنوان فیلم استعاره‌ای عمیق در خود دارد. کرم‌های شب‌تاب، نورهایی کوچک و زیبا هستند که در تاریکی می‌درخشند اما عمرشان کوتاه است. در یکی از تأثیرگذارترین صحنه‌ها، ستسوکو پس از مرگ کرم‌ها برایشان قبر می‌سازد.

این تصویر را می‌توان استعاره‌ای از جوانانی دانست که در آتش جنگ سوختند؛ نسلی که زیر پرچم‌های ملی‌گرایانه بسیج شد و خاموش گشت. نور کوتاه‌مدتِ شور ایدئولوژیک، جای خود را به تاریکی بلندمدت ویرانی می‌دهد.

بسیاری «مدفن کرم‌های شب‌تاب» را صرفاً یک اثر ضدجنگ می‌دانند. اما فیلم پیچیده‌تر از یک بیانیه اخلاقی ساده است. تاکاهاتا از ارائه پاسخ‌های سرراست پرهیز می‌کند. حتی سِیتا نیز بی‌نقص نیست. برخی منتقدان معتقدند بخشی از فاجعه نتیجه تصمیم‌های نادرست اوست.

این نکته مهم است: فیلم، قربانیان را کاملاً منفعل یا معصوم مطلق نشان نمی‌دهد. بلکه نشان می‌دهد چگونه ترکیبی از ساختارهای سیاسی معیوب و انتخاب‌های انسانی، به تراژدی می‌انجامد. این نگاه، اثر را از شعارزدگی دور می‌کند و آن را به اثری چندلایه بدل می‌سازد.

جایگاه تاریخی و پیام جهانی

در تاریخ سینمای انیمیشن، کمتر اثری تا این حد بی‌رحمانه واقع‌گرا بوده است. برخلاف تصور رایج از انیمه به‌عنوان رسانه‌ای سرگرم‌کننده یا فانتزی، «مدفن کرم‌های شب‌تاب» نشان داد که انیمیشن می‌تواند بستری برای جدی‌ترین مباحث سیاسی و اخلاقی باشد. پیام فیلم، محدود به ژاپن دهه ۴۰ نیست. هر جامعه‌ای که درگیر ملی‌گرایی افراطی، جنگ‌طلبی یا بی‌تفاوتی نسبت به آسیب‌پذیرترین اقشارش شود، می‌تواند تصویر خود را در این آینه ببیند.

مدفن کرم‌های شب‌تاب فیلمی است که فریاد نمی‌زند؛ نجوا می‌کند. اما همین نجوا، عمیق‌تر و ماندگارتر است. این اثر، جنگ را از منظر ژنرال‌ها روایت نمی‌کند، بلکه از زاویه دو کودک گرسنه نشان می‌دهد. و همین انتخاب زاویه دید، آن را به بیانیه‌ای سیاسی بدل می‌کند.

در جهانی که هنوز از آتش جنگ‌ها خاموش نشده، بازگشت به این فیلم یادآور این حقیقت تلخ است: تصمیم‌های سیاسی، پیش از آنکه روی نقشه‌ها اثر بگذارند، بر بدن و روح انسان‌های عادی حک می‌شوند.

و شاید همین است معنای واقعی مدفن کرم‌های شب‌تاب؛ قبری برای نورهای کوچکی که قربانی تاریکی قدرت شدند.

واکنش‌ها و بازتاب‌ها

• راجر ایبرت: «یکی از بزرگ‌ترین فیلم‌های جنگی تاریخ»

راجر ایبرت، منتقد افسانه‌ای آمریکایی، در بازبینی‌اش از فیلم نوشت که «مدفن کرم‌های شب‌تاب» نه فقط یک انیمیشن، بلکه یکی از بزرگ‌ترین فیلم‌های جنگی تاریخ سینماست. او تأکید می‌کند که فیلم بدون توسل به احساسات‌گرایی سطحی، ضربه‌ای عمیق‌تر از بسیاری آثار لایواکشن جنگی وارد می‌کند و نشان می‌دهد انیمیشن می‌تواند حامل جدی‌ترین مضامین انسانی باشد.

• هایائو میازاکی: اثر هم‌نسل اما متفاوت

میازاکی افسانه‌ای، همکار دیرینه تاکاهاتا در Studio Ghibli، بارها از نگاه واقع‌گرایانه و بی‌پرده فیلم تمجید کرده است. هرچند میازاکی خود رویکردی فانتزی‌تر به انیمیشن دارد، اما اذعان کرده که مدفن کرم‌های شب‌تاب نمونه‌ای نادر از استفاده انیمیشن برای مواجهه مستقیم با تاریخ و تراژدی ملی است.

این تفاوت نگاه میان میازاکی و تاکاهاتا، در مطالعات سینمای ژاپن بارها بررسی شده و به‌عنوان دو قطب رویکرد جیبلی شناخته می‌شود: تخیل رهایی‌بخش در برابر واقع‌گرایی تلخ.

• تحسین گسترده منتقدان و نهادهای سینمایی

فیلم در فهرست‌های متعدد «بهترین فیلم‌های ضدجنگ» و «بهترین انیمیشن‌های تاریخ» قرار گرفته است. وب‌سایت‌های مرجع نقد فیلم مانند Rotten Tomatoes و Metacritic امتیازهای بسیار بالایی به آن داده‌اند (در بازبینی‌های تجمیعی، امتیاز آن در سطح «تحسین جهانی» قرار دارد). همچنین، بسیاری از تاریخ‌نگاران انیمیشن، این اثر را نقطه عطفی در اثبات ظرفیت سیاسی و دراماتیک انیمیشن می‌دانند.

در مطالعات فرهنگی و تاریخ ژاپن پس از جنگ، مدفن کرم‌های شب‌تاب بارها به‌عنوان نمونه‌ای از بازخوانی انتقادی حافظه جنگ تحلیل شده است. پژوهشگران آن را اثری می‌دانند که بدون انکار رنج ژاپنی‌ها، به‌طور ضمنی ملی‌گرایی جنگ‌طلبانه را زیر سؤال می‌برد.